ای دل من، دل من، دل من
در سرزمین سرودههای نیما یوشیج مخاطبان پرشمار و گوناگونی حضور دارند- از مخاطبانی که خود نیما خطاب به آنها سخن سروده است، تا مخاطبانی که بعضی از کاراکترهای سرودههایش خطاب به آنها سخن سرودهاند.
مخاطبانی که خود نیماخطاب به آنها سخن سروده، چند دستهاند:
در دستهی نخست خود نیما و دلش قرار دارند.
در دستهی دوم چهارتا از اعضای خانوادهاش- پدرش و برادرش و همسرش و پسرش قرار دارند.
دستهی سوم دربرگیرندهی نگار نیما و دوستان و رفیقان و همفکران و همدلان و همراهان اوست.
دستهی چهارم آدمها و عابران و رهگذران و مسافران ناشناس هستند، یعنی کسانی که نیما آنها را نمیشناخته ولی خطاب به آنها سخن سروده است.
دستهی پنجم مخاطبانی هستند که نیما آنها را معرفی نکرده و بدون نام و نشان با آنها سخن گفته است.
دستهی پششم جانداران غیر انسان (گیاهان و جانوران) هستند.
دستهی ششم مخاطبان ناجاندار عینی یا ذهنی هستند.
مخاطبان دیگری هم در سرودههای نیما حضور دارند که خود نیما با آنها سخن نگفته بلکه یکی از کاراکترهای سرودههایش خطاب به آنها سخن گفته است.
در این پژوهش تنها به نقش مخاطبان دستهی یکم و دوم پرداختهام- یعنی خود نیما و دلش و پدرش و برادرش و همسرش و پسرش- در سرودههای نیما پرداختهام و به نقش مخاطبان دستههای دیگر در پژوهشهای دیگر پرداختهام.
□
نیما در غزلهایش خطاب به خودش چند بار سخن سروده، از جمله:
در این مقام دلم دوش گفت: «ای نیما!
ز ره مپیچ که راه است بیکران در پیش.»
فاش، نیما! مکن این نکته ز کار بد و نیک
دست افشان نخ او گیر که من میدوزم.
دوست، نیما! چو رفیق است و موافق دولت
چه غم ار خصم بداندیش بسازد هدفم.
عمر، نیما! بگذشت و تو دریغا در خواب
وندر اندیشهی اینکان بکنم وین نکنم.
در «افسانه»، نیما چند بار خطاب به دلش سخن سروده، از جمله:
ای دل من، دل من، دل من!
بینوا، مضطرا، قابل من!
با همه خوبی و قدر و دعوی
از تو آخر چه شد حاصل من؟
جز سرشکی به رخسارهی غم.
آخر، ای بینوادل! چه دیدی؟
که ره رستگار بریدی
مرغ هرزهدرایی که بر هر
شاخی و شاخساری پریدی
تا بماندی زبون و فتاده.
میتوانستی، ای دل! رهیدن
گر نخوردی فریب زمانه
آنچه دیدی ز خود دیدی و بس
هر دمی یک ره و یک بهانه
تا تو- ای مست! با من ستیزی.
مخاطبان دستهی دوم پدر، برادر، همسر و پسر نیما هستند.
او خطاب به پدرش، در شعر «پانزده سال گذشت»، چنین سروده:
پانزده سال گذشت
که تو رفتی ز برم
من هنوزم سخنانی ز تو آویزهی گوش
مانده بس نکته
ای پدر! در نظرم.
...
من در این مدت، ای دور از من
زشت گفتم به بدان
کینه جستم ز ددان
تیز کردم لب شمشیری کند
سنگ بستم به پر جغدی زشت
دائمن بر لب من بودهست این:
«آی یکتای پدر!ْ
پهلوانی کز تو
مانده اینگونه پسر
گوشهگیری که بشد
خانهات ویرانه
نشد اما پسرت
عاجز و بیگانه
نشد از راه به در
به فریب دانه.
آی، بیباک پدر!
پانزده سال گذشت
من هنوزم غم تو مانده به دل
تازه میدارم اندوه کهن
یاد چون میکنمت
خیره میماند چشمانم
نگه من سوی تست.»
در شعر «نامه» نیما خطاب به برادرش- رضا (لادبن)- چنین سروده:
مهربانا! جواب کاغذ تو
من ندانم چهگونه باید داد.
و آن را با این بیت، خطاب به برادرش، پایان داده:
آه، امید زندگانی من!
از شکست دلت شکست مباد.
در شعر «روز بیست و نهم اردیبهشت» نیما خطاب به همسرش سروده:
تا رسد مهمان، هرجاست دری
زن! در خانه عبث باز مکن
...
زن! نگفتم در خانه مگشا
تا بیاید او هرجاست دری.
و در بند آخر شعر «پدرم» که آن را در حسرت از دست دادن پدرش سروده، آرزو کرده که کاش پدرش برمیگشت و به دیدار او میآمد و او خطاب به همسرش میگفت که در خانه را بر روی پدر بگشاید:
کاش میآمد، از این پنجره من
بانگ میدادمش از دور: «بیا.»
به زنم، عالیه، میگفتم: «زن!
پدرم آمده،در را بگشا.»
در شعر «مردگان موت» هم نیما خطاب به همسرش اینگونه سروده:
پنجرهام را ببند، ای زن!
شیشهها را گل فروکش.
در قطعهی «ز یاد تو نرود» که نیما آن را به مناسبت دوساله شدن پسرش- شراگیم- سروده، او را قرةالعین (نور دیده) خوانده و خطاب به او گفته:
دو سال رفت ز عمر تو، قرةالعینا!ْ
که کرد دست پدر روز و شام خشک و ترت.
باز هم دلم گرفته است
باز هم درون لاک بسته و بدون روزن ملال رفتهام فرو
باز هم هجوم موجهای رنج، غرق کرده ذهن خستهی مرا
باز هم نشستهام بدون ذرهای امید و دلخوشی
و به روزهای کمشمار مانده از مجال عمر فکر میکنم
و به اینکه روی این زمین که زادگاه و زیستگاه و جانپناه ماست
این زمین غرق در پلیدی و سیاهی تهوعآور دروغ و حرص و آز و شهوت بشر
این زمین غرق در لجن که منجلابی از کثافت شرارت و خباثت و جنایت است
این زمین که بوی گند خدعه و فریب و حیله کرده غیر قابل تحملش
من چه میکنم؟
و برای چی هنوز زندهام؟
...
میبرم به نغمهای امیدزا و دلگشا پناه
تا شوم خلاص
از خیالهای تلخ جانگزا برای ساعتی
گوش میکنم به سمفنی پنج بتهوون
تا نهد به روی زخمهای ذهن خستهام
با نوای دلنواز نغمههاش مرهمی
بلکه وا شود دلم کمی.
تا همنشین سرو در این گلشنم هنوز
از دستبرد باد خزان ایمنم هنوز
بر پای من اگرچه که زنجیر بسته اند
با یاری خیال تو پر می زنم هنوز
بال مرا چه باک ، قراول رود رقیب
وقتی که با فسون تو رویین تنم هنوز
رام توام اگرچه به افلاک پر کشم
ماندست جای طوق تو بر گردنم هنوز
آنجا که گردن همه خم شد از احتیاج
ننشست چین عجز ، به پیراهنم هنوز
زندان شب نکشته امید دل مرا
چشم انتظار معجزه ای روشنم هنوز
وقتی حریف می طلبد ، مسلخ جنون
زنجیر می درم که بگویم منم هنوز
سهم مظلومان اگر آه است
عمرِ ظالم نیز کوتاه است
انتقامی سخت در راه است
#صفیهقومنجانی
@safieghomanjani_3
عطر تو
رسیده به مشامش
انگار
سرمست شده
جامه دریده
قیچی
هی جامه
برای این و آن
دوخته است
این سوزنِ کهنه دوز،
لخت است
هنوز
#مرتضی_برخوردای
#نورباعی