سعدی در نگاه موحد/ دکتر تهامی

دکتر ضیا موحد در کتاب« سعدی» خود( که یکی از بهترین ها در این زمینه است)در بخش« سعدی، زبان و شخصیت» آن آورده است که آنچه را فردوسی و سعدی در خصوص زبان پارسی انجام دا ه انددر حقیقت تحولی بوده است که در این زبان پدید آورده اند، قبل از فردوسی، دقیقی شاهنامه سرایی را آغاز کرده بود و فردوسی بزرگ نزدیک به هزار بیت از شاهنامه ی خود را از « گشتاسب نامه» او با رعایت احترام و فضل تقدم وام گر فته است ولی نظر خود رادر پایان ابیات آن چنین آورده است

نگه کردم این نظم و سست آمدم

بسی بیت نا تندرست آمدم 

و همچنین:

به نظم اندرون سست گشتش سخن

از او نو نشد روزگار کهن

فردوسی زبان دقیقی را شایسته ی حماسه سرایی نمیبیند وچنین کاستی را برای ایرانیان کمبود بزرگی میداند و در نتیجه با قریحه ی خود زبانی را به شاهنامه  می دهد که برای آن هدیه ای بس بزرگ بود در حقیقت کار فردوسی « نو کردن زبان» بود.

«سعدی» از جانب دیگر ، در زمانی دیگر و در شرایطی دیگر تکرار همان اعجازی را بعمل آورد که فردوسی یک بار بر ای زبان ‌پارسی رقم زده بود ، آنچه پس از رودکی و فردوسی و فرخی و انوری و با شروع قرن ششم، گر یبان شاعر ان این قرن و قرن هفتم را گر فته بود ،تکرار مکرراتی بود که در صنایع شعری روی میداد، اگربه شعر شاعران این دو سده دقت کنیم خواهیم دید که گویا شاعران از یکدیگر رونویسی کرده اند مثلا، شاعر قصیده گو با ردیف « دست» حتما از دو کلمه ی « سر» و « پا» هم حتما استقاده کرده تا ذهن را متوجه ناز و کرشمه دلدار کرده باشد.

تا زدم اندر سر زلف بت دلدار دست

پای صبر من بر فت از جای و شداز کار دست

از این نوع تقلید در شاعران این دو سده فراوان میتوان یافت، چنین تقلیدی باعث گردید که زبان شعر پارسی به دلیل این تکرار ،بی طراوت و الکن شود، سعدی با آبی تازه که به این زبان شعری داد باعث طراوت و تازگی زبان شعر ما گردید و بعبارتی شعر ما در بیان و زبان سعدی تولدی دیگر بار یافت و فارسی زبانان نه با کلیشه های قدیمی که با زبانی جدید و هنری که در آن سِحر ی پنهان نهفته بود روبرو گردیدند،پس از آنهمه تکرار ، ناگهان شعر شناسان که شعر را در صنایع بدیع جستجو میکردند با چنین اشعاری روبرو شدند.

دوستان عیب کنندم که چرا دل به تو دا دم

باید اول به تو گفتن که چنین خوب چرایی

گفته بودم چو بیایی غم دل با تو بگویم

چه بگویم که غم از دل برود چون تو بیایی

قدرت زبان فارسی در شعر سعدی، و کلام روان و بی پیرایه او تلفیقی را خلق نموده است که شعر شناسان را با بهت روبرو نموده است و باعث گردید که بسیاری از ابیات او بگونه ای شفاهی ورد زبان ما گردیده و بعنوان « ضرب المثل» در زبان ما انجام وظیفه کنند. سعدی زبان را نیز در خدمت ذهن خود و شعر و کلام خود در اورده است و با آن چنان رابطه ای را برقرار کرده است که « جهان ذهنی او در زبانش تجلی پیدا کرده است» یعنی زبان او جهان او را نشان میدهد و نه اینکه آنرا توصیف کند، زهدسعدی در زبان شعری سعدی خود را نشان میدهد آنجا که زبانش خالی از زرق و برق و بی های و هوست‌و زبان او زبانی ساده و بی تکلف است.در شعر سعدی عشق به موسیقی ‌خود را در قالب هماهنگی و هارمونی و موسیقی زبان او بیان میکند .سعدی انچنان به موسیقی عشق میورزد که در مورد «آواز خوش» میسراید:

چه خوش باشد آواز نرم حزین

به گوش حریفان مست صبوح

به از روی خوبست آواز خوش

که آن حظ نفس است و این قوت روح

نمونه های شعر دیروز برای تبرک

شب است/نیما یوشیج

شب است،

شبی بس تیرگی دمساز با آن.

به روی شاخ انجیر کهن « وگ دار» می خواند، به هر دم

خبر می آورد طوفان و باران را. و من اندیشناکم.

شب است،

جهان با آن، چنان چون مرده ای در گور.

و من اندیشناکم باز:

ـــ اگر باران کند سرریز از هر جای؟

ـــ اگر چون زورقی در آب اندازد جهان را؟...

در این تاریکی آور شب

چه اندیشه ولیکن، که چه خواهد بود با ما صبح؟

چو صبح از کوه سر بر کرد، می پوشد ازین طوفان رخ آیا صبح؟

تو بودی/عمران صلاحی

تو بودی که آواز را چیدی از پشت مه

تو بودی که گفتی چمن می دود

تو گفتی که از نقطه چین ها اگر بگذری

به اَسرار خواهی رسید

تو را نام بردم

و ظاهر شدی

تو از شعله‌ی گیسوانت

رسیدی به من

من از نام تو

رسیدم به آن شهر پیچیده در گردباد

تو گفتی سلام

گل و سنگ برخاستند.

لیلی/ نصرت رحمانی

بانوی بانوان شب و شعر

خانم

لیلی

آغوش باز کن

دست مرا بگیر

از چهارراه خواب گذرکن !

بگذار بگذریم زین خیلِ خفتگان

دست مرا بگیر تا بسرایم :

در دست‌های من

بال کبوتریست !

لیلی

من آبروی عشقم

هشدار ... تا به خاک نریزی !

لیلی

وقتی که پاک می‌کنی خط چشمت را

دیوارهای این شب سنگین را

درهم شکسته ، آه ، که بیداد می‌کنی

وقتی که پاک می‌کنی خط چشمت را

در باغ‌های سبز تنت ، شب را -

آزاد می‌کنی

لیلی

بی‌مرز باش !

دیوار را ، ‌ویران کن

خط را به حال خویش رها کن

بی‌ خط و خال باش

با من بیا ... همیشه‌ترین باش !

بارید شب

بارش سیل اشک‌ها شکست

خط سیاه دایره‌ی شب را ...

خط پاک شد

گل در میان دستم پرپر زد و فسرد

در هم دوید خط

ویران شد !

لیلی

بی‌مرز عشق‌بازی کن

بی خط و خال باش

با من بیا که خوب‌ترینم

با من که آبروی عشقم

با من که شعرم ... شعرم ... شعرم !

وای ...

در من وضو بگیر

سجاده‌ام ، بایست کنارم

رو کن به من که قبله‌ی عشاق‌ام

آن‌گه نماز را ،

با بوسه‌ای بلند ، قامت ببند

لیلی

با من بودن خوب است !

من می‌سرایمت ....                                                           

کمی آه/ محمد جلیل مظفری

کمی چشم

کمی عشوه ز گل‌های بهاری که شکفتند در این باغ به صد ناز

کمی پنجره‌ی باز

که برهاندم از عرصه‌ی نیلوفری تنگ اتاقم

کمی بال و پر سوخته نه، بال و پری کو کندم عاشق پرواز.

کمی همهمه، یک نیمچه آواز قناری

کمی آرشه و سیم که با عشوه کشم بر جگر ساز ِ "بهاری"

کمی مرهم و این زخم زبان‌ها که همه زهر، همه نیش، همه عقرب کاری.

کمی حرف، کمی گوش

                   که تا کوک شود ساز دلم با غزلِ سعدی و بیدل

که دریای شب اینگونه گره خورده به طوفان

نه شوقی که رسد این شبِ تاریک به سامان

نه راهی که نشانی دهد از صبح که خاموش وفراموش نشسته است

                                                                    به کنجِ شبِ زندان.

کمی ماه

          یکی کوله، کمی راه

کمی نورو چراغ و کَمَکی سوسوی بی‌گاه

که بگریزم از این شب.

نه جانم!

کمی حوصله 

                بنشین

که این شب به درازای زمان است

وجاری‌ست،

             نه درقید تو و قید من و قید مکان است

در این عرصه‌ی تنگ آمده از وحشتِ ناگاه

که ماهش شده آوار به خود درتهِ یک چاه

بیا و بنشین با منِ دربند

وبا هر نفست از قفس سینه رها کن

کمی آه...

کمی آه...!

اردیبهشت 1395

تابناک/توکل بیلویردی

تابناکم چو آب و آیینه

در سیاهی روز گار عبوس

تیرگی ها برای من کابوس

سنگ ها بر زلال من زده اند

بی که از این همه شرارت ها

خم به ابرو بیاورم نفسی

تابناکم چو رود و چون یاقوت

بین این خیل مرده فرتوت

در خور درک من نبود کسی

مرثیه زندگان: مورد سوزنی! /سید علی میر افضلی

این روزها، در عصر ارتباطات، زیاد می‌شنویم که فلان هنرمند دار فانی را وداع گفته، و به شب نکشیده، تکذیبیه آن صادر می‌شود و اصل خبر زیر سؤال می‌رود. هنرمند داریم که تا به حال، چند مرتبه دار فانی را وداع گفته است. پیش آمده که کار به سوگواری و مرثیه‌سرایی هم کشیده و بعداً خبر رسیده که حضرت‌شان، در کمال صحّت و سلامت به‌سر می‌برند. 

از این رو، اگر بگویند که 700 ـ 800 سال پیش هم، در نبود وسایل ارتباط جمعی امروزی، از این موارد رخ می‌داده،‌ نباید چندان تعجب کنیم. شاهد مثال، مرثیه‌ای است که روحی سمرقندی، شاعر قرن ششم، در سوگ استادش سوزنی سمرقندی گفته است (خلاصة الاشعار، برگ 272)

ای هر مژه در دیده چو سوزن بی تو

هر موی سنانی شده در تن بی تو

من بی تو چگونه‌ام که باری عالم

چون چشمه سوزن است بر من بی تو.

 

بعداً مشخص شد که خبر مرگ سوزنی، اصلی نداشته است. خود شاعر در رباعیی، به این موضوع اشاره کرده است (دیوان، 390):

روحی به خبر، مرثیه‌گوی من شد

بگریست بر آنکه جان من از تن شد

فرزند من، آنکه سور من، شیون اوست

از صحّت من، سور بر او شیون شد!

 

از این رباعی بر می‌آید که رابطه میان سوزنی و فرزندانش چندان خوب نبوده و فرزند سوزنی از خبر مرگ پدر، به جای سوگواری، شادمانی کرده بوده است! بعید هم نیست که شایعه مرگ سوزنی، کار خود شاعر بوده تا عکس العمل اطرافیانش را بسنجد! شاید در پی همین تجارب است که می‌گویند: خبر هرگز چون معاینه نیست و به «شنیده‌ می‌شود»ها و «می‌گویند»ها اعتماد نباید کرد.

●●

 

"چهار خطی"

https://telegram.me/Xatt4